ئەلفبێی کوردی یان ئەلفبێی لاتینی- فەهمی کاکەیی

حوزه‌یران 11, 2020 لێدوانێک بنووسە
ئەوانەی دژی بەکارهێنانی ئەلفبێی لاتینین بۆ نووسینی زمانی کوردی، هۆکاری جودایان هەیە، بۆ نموونە:

هۆکاری ئاینی: ئەمان پێیان وایە ئەگەر دەست لە بەکارهێنانی ئەلفبێی کوردی (عەرەبی) هه‌ڵبگرین، ئەوە ئیتر خوێندنەوەی قورئان زەحمەت دەبێت و لە ئاینی ئیسلام دوور دەکەوینەوە. کەچی ئیندونۆسیا گەورەترین وڵاتی مسوڵمانە و ئەلفبێی لاتینی بەکار دەهێنێت.

هۆکاری نەتەوەیی: ئەمانە پێیان وایە ئەلفبێی لاتینی ئەلفبێی ئەتاتورکە و نابێت کورد بە کاری بهێنێت، کەچی نزیکەی 100 زمان لە دنیادا ئەلفبێی لاتینیی گونجێندراو بەکار دەهێنن.

هۆکاری زمانەوانی: ئەمان باسی ئەوە دەکەن بۆچی ئەلفبێی کوردی (عەرەبی) گونجاوترە بۆ نووسینی زمانی کوردی وەک لە ئەلفبێی لاتینی.

چەند پەیڤێک سەبارەت بە ڕۆژی جەژنی زمانی کوردی/ د. هاشم ئەحمەدزادە

حوزه‌یران 7, 2020 لێدوانێک بنووسە

جێژنی زمانی کوردی

ساڵی ١٨٩٨ میقدات بەدرخان بە بڵاوکردنەوەی کوردستان، یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی، لە قاهیرە، بەردی بناغەی نوێخوازیی کوردیی دانا. لە ١٩٣٢ جلادەت بەدرخان، ئەمجارەیان لە شام، بە بڵاوکردنەوەی هاوار، هەنگاوێکی مەزنی دیکەی لەم بارەوە هەڵێناوە. ١٥ی مانگی مای، ساڵوەگەری بڵاوبوونەوەی گۆڤاری هاوار، وەک ڕۆژی زمانی کوردی دەستنیشان کراوە. ئەم بۆنەیەش وەک زۆر بۆنەی دیکەی کوردی، بەداخەوە، نەیتوانیوە هەموو کەلێنوقوژبنی کۆمەڵگەی کوردی بگرێتەوە و ببێت بە جێژنێکی بەرفراوانی نەتەوەیی. لەبەر گرنگیی حاشاهەڵنگەری پرسی زمان لە ئافراندن و ئاراستەکردنی توانایی مرۆڤەکاندا، پێویستە و دەبێ خەباتکاران و غەمخۆرانی کورد بە بەردەوامی ئاوڕ لە چارەنووسی زمانەکەیان بدەنەوە. زمان وەک ماکەی ئەندێشە و ماڵی بوون و دەرهاویشتەی ئاستی گەشەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و هزری و ناسنامەیی مرۆڤەکان، چ وەک تاک و چ وەک کۆمەڵ، دەبێ لە ڕۆژەڤی هەموو پلانە سیاسی و هزرییەکاندا بێت.

زیاتر بخوێنەوە…

چەند پاشگری گرینگی زمانی کوردی/ دیاکۆ هاشمی

حوزه‌یران 7, 2020 لێدوانێک بنووسە

زمانی کوردی خاوەنی گەلێک پاشگری گرنگە. ئەم پاشگرانە دەتوانن لەم سەردەمەشدا بۆ دەوڵەمەندتربوونی زمانی کوردی بەکار بهێنرێن، تەنها خەیاڵ دەتوانێت سنوور دابنێت. لە داهاتوودا نموونەی سەردەمیانە دەهێنینەوە.
***

نموونه‌ له‌سه‌ر ناوێکی ساده‌ و پاشگرێک یان ڕەگی کارێک له‌ ڕێبازی داڕشتندا:
ار، وه‌ک: دیوار، لێوار، زێوار.

اک، وه‌ک: خاشاک، پیتاک، پۆشاک.

اڵ، وه‌ک: مه‌شکاڵ، جۆماڵ، جه‌واڵ.

انه‌، وه‌ک: داهاتانه‌، جه‌ژنانه‌، ئاوانه‌.

ایه‌تی، وه‌ک: کوردایه‌تی، دایکایه‌تی، دۆستایه‌تی.

باز، وه‌ک: کۆترباز، ته‌نافباز، ئاگرباز.

به‌ند، وه‌ک: شووشه‌به‌ند، ته‌لبه‌ند، ناڵبه‌ند.

پۆش، وه‌ک: سه‌رپۆش، باڵاپۆش، ڕووپۆش. زیاتر بخوێنەوە…

کتێبی پەروەردەی زمانی کوردی بۆ پۆلی یەکی سەرەتایی

بۆ بینینی وێنەکان کلیک لەسەر درێژەی بابەت بکە!

زیاتر بخوێنەوە…

هێماکانی هاتوچۆ لە باشوور

كانونی دووه‌م 6, 2020 لێدوانێک بنووسە

کێشەی دوو دانە و سێ دانە (ی)، واتە (ییی)- کێشەی سێ دانە (و)، واتە (ووو)- فەهمی کاکەیی

تشرینی دووه‌م 17, 2019 لێدوانێک بنووسە

چەند تێبینییەکی گشتی:

• ئەلفبێی هیچ زمانێک بێ کێشە نییە. نووسین بە ئەلفبێی کوردی/ئارامی کێشەی هێندە دژواری نییە کە چارەسەر نەکرێن. نووسین بە ئەلفبێی کوردی/لاتینی بۆ زاری کرمانجیی سەروو تا ڕادەیەک بێ کێشەیە، لێ بۆ زاری کرمانجیی ناوەندی کەموکورتیی فرەس.
• بۆ ئەوەی لە کێشەکانی ڕێنووسی کوردی بکۆڵینەوە و تێبگەین، پێویستمان بەوە دەبێت هەردوو ئەلفبێ بە چاکی بزانین.
• پیت هێمایە بۆ دەنگ، دەنگیش بە گوێرەی ناوچە کەمێک جیاوازە، بەڵام لە بەر نەبوونی زمانێکی یەکگرتوو هەندێ کێشە دروست دەبن کە دەکرا ڕێیان لێ بگیرێت یان چارەسەر بکرێن. زیاتر بخوێنەوە…

ناوی هەندێک هێما و شکڵی حیساب و ئەندازەناسی/هەندەسە بە کوردی

زۆر وشەی زانستی سیاسی، کۆمەڵایەتی، جوگرافی و تەنانەت فەلسەفی و زانستگەلی وەک مرۆڤناسی و هتد بەرانبەری کوردیان لەم ساڵانەی دواییدا دۆزراوەتەوە بەڵام بەردەوام گوتراوە کە کورد کەمی ئیش بۆ دروستکردنی هاوتا و هاومانای وشەگەلی زانستی حیساب و هەندەسە و ئەستێرەناسی و هەروەها هەندێک بابەتی تری وەک فیزیک و کیمیا کردووە و … لێرە چەند نموونەی هەندەسە و حیسابتان بۆ ڕیزدەکەین!


‏دایره: بازنه
‏نیم دایره: نیوبازنه
‏مربع: چوارگۆشە
‏مترمربع: مەتری چوارگۆشه
‏مثلث: سێ گۆشە
‏مثلث مساوی الاضلاع: سێگۆشەی ڕێک
‏مثلث قائم: سێگۆشەی وەستاو
‏مثلث متساوی الاساقین: سێگۆشەی دوولایەکسان
‏زاویه: گۆشە
‏ضلع: لا
‏کره: گۆ/خڕ
‏مکعب: شەشپاڵوو
‏استوانه: لوولەک
‏خط: هێڵ
‏خط راست: راستەهێل
‏منحنی: کەوانە
‏نیم خط: نیوەهێل
‏پارەخط: پارچەهێل
‏کانون: تیشکۆ
‏نقطه: خاڵ
‏صفحه: ڕاستەڕوو، ڕووتەخت
‏مثلثات: سێگۆشەزانی
‏مثلث مختلف الاضلاع: سێگۆشەی جیالا
‏ ‏تقارن: هاوتایی
‏متقارن: هاوتا
‏سهمی: بڕگەی هاوتا
‏بیضی: بڕگەی ناتەواو
‏هذلولی: بڕگەی زیاد
‏مخروط: قووچەک
‏زاویە مرکزی: چەقەگۆشە
‏زاویه محاطی: چێوەگۆشە
‏راس: سەر/نووک
‏قطر: تیره
‏شعاع: نیوه تیره
‏قۆقز: محدب
‏قوپاو: مقعر
‏⁦‪

خاڵبەندی چییە، بۆر و خاڵبۆر چین؟ دیاکۆ هاشمی

خاڵبەندی Punctuation

ئەم بابەتەم پێشتر لە ڕێکەوتی ٢٠٠٥/٠١/١١ بڵاو کردەوە، بەڵام ئێستە پاش ١٤ ساڵ، بە پێداچوونەوەی تر و بە نووژەنکردنەوە و پێزیادکردنی تر، سەرلەنوێ بڵاوی دەکەمەوە.

بەشی یەکەم و دووم: (١. خاڵ. ٢. جووتخاڵ)

پێشه‌کی

١. خاڵ .

٢. جووتخاڵ :
***
پێشه‌کی

خاڵبەندی ئەو نیشانانەن کە لە پێوەندیی نووسراویدا خوێندنەوەی ڕستەکان بێهەڵە و ئاسان دەکەن، کورت و درێژی و شوێنی گت و وچان لە ڕستەدا دەستنیشان دەکەن. خاڵبەندی وا دەکات که ڕستەکان بۆ نموونە بە شێوەی پرسیاری، داواکردن، سەرسوڕمان یان دەربڕینێکی سادە بێنە بەر گوێ.

بەشێکی زۆری ڕێساکانی خاڵبەندی نێونەتەوەیین و یاساکانیان چونیەک و گشتگیرن. بەشێکیان لە ئەلفبێیەکەوە بۆ ئەلفبێیەکی تر بواری بەکارهێنانیان دەگۆڕێت. نیشانەکانی خاڵبەندی دەق لە ڕووی سینتاکس و واتاوە دابەش دەکەن. زیاتر بخوێنەوە…

جۆرەکانی وشەی لێکدراو/ ئامادەکردنی: مامۆستا دیاکۆ هاشمی

وشەی لێکدراو چییە؟

چەند جۆر وشەی لێکدراو هەیە؟

یاساکانی تایبەت بە لێکدانی وشە چین؟
ئەمانە و هەندێک باسی پەیوەندیدار لە لایەن مامۆستا دیاکۆ هاشمییەوە نووسراون و لەم لینکەدا کۆکراونەتەوە. بۆ بینینی فەرموون سەردانی درێژەی بابەت بکەن!

زیاتر بخوێنەوە…

نوێترین بڕیارەکانی ڕێنووسی زمانی کوردی/ ئامادەکردن: دیاکۆ هاشمی

ڕێنووسی زمانی کوردی/ Kurdish orthography

  1. پێشەکی
  2. ئەلفبێ
  3. بزوێنەکان
  4. یاسای بزوێن و دۆخە ئاوارتەکان
  5. بزرۆکە
  6. ئەلفبێی لاتینی
  7. کێشەی پیتەکان
  8. هەمزە
  9. کێشەی (ر، ڕ)
  10. کێشەی (ک، ك)
  11. کێشەی تێکەڵکردنی (ھ، ە)
  12. (و، وو)
  13. (ی، یی)
  14. (یە)
  15. (و)ی پێوەندی
  16. (ی)ی پێوەندی
  17. پیتی ت لە وشەدا
  18. جێناوی لکاوی (ی، یان)
  19. جێناوی نیشانە
  20. دوودەنگە
  21. وشەی لێکدراو
  22. وشەی داڕێژراو
  23. فرمانی لێکدراو
  24. فرمانی داڕێژراو
  25. پریپۆزیشن
  26. کێشەی “دە” و “ئە”
  27. کێشەی (لە)
  28. کێشەی (بێ) و (بەبێ)
  29. کێشەی ئامرازی (تر) و وشەی (تر)
  30. ئاوەڵکار
  31. وشەی بیانی
  32. خاڵبەندی
  33. تەختەکلیلی کوردی
  34. ژێدەرەکان

 

 

١. پێشەکی

ڕێنووس واتە “یاسا و ڕێسای چۆنێتیی نووسینی وشە و فرمانی زمانێک لە دۆخی جۆربەجۆری وەک تاک، لێکدراو، داڕێژراو و گەردانکراودا. ڕێنووسهەروەها باس لەوە دەکات کە پێوەندیی وشەنووسراوەکان لەگەڵ “ئامرازەکان”دا چۆنن، چۆن لەگەڵ “گیرەک“دا هەڵسوکەوت دەکرێت”. بۆ نموونە کام لەمانە ڕاستن؟

  • کەرکووک یان کەرکوک؟
  • بێ کەس یان بێکەس؟
  • نان دەکات یان ناندەکات؟
  • تەختەکلیل یان تەختە کلیل؟
  • دەستی لێ دا یان دەستی لێدا یان دەستیلێدا؟
  • بەردەقارەمان یان بەردە قارەمان؟
  • نیە یان نی‌یە یان نی یە یان نییە؟
  • جێ بە جێ یان جێبەجێ؟

زیاتر بخوێنەوە…